Cenk, Enquire AI ve N360’ın kurucusu ve CEO’su, iki erkek babası, teknoloji ve insanın nasıl işbirliği yapabileceği üzerine çalışan bir düşünce insanı. Washington ve İstanbul arasında yaşayan, yeni ve eski dünyayı birbirine yaklaştıran bir bağlayıcı. Forbes Technology Council üyesi, Turkish Dream: A New Politics kitabının yazarı. John Hopkins Üniversitesi'nde hoca ve Global Advisory Council’da danışman. Cenk, yeni olanı olmadan tahmin edip ona ürünler üreten bir gelecek tasarlayıcısı.
Gelecekte erkekleri ne bekliyor?
Richard Reeves’in Of Boys and Men kitabını okudum. Reeves diyor ki: “Dünya hızla değişirken erkeklerin bir bölümü oyunun dışında kalıyor.” Bence bu bir megatrend. Sosyal medya, derinleşen gelir adaletsizliği ve kültürel kopuşlarla birlikte yeni bir “erkek normalitesi” doğdu: Teknolojiyle iç içe, ama ilişki kurmakta ve toplumsal halkalara eklemlenmekte zorlanan genç erkekler.
Sence başlangıç noktası teknoloji mi, yoksa daha derinde bir ekonomik hikaye mi var?
Teknoloji sebep değil, hızlandırıcı. Asıl kırılma 90’ların sonu ve 2000’lerin başındaki küreselleşme ve serbest ticaret dalgasıyla geldi. Üretim gelişmiş ülkelerden taşındı; mavi yakalı işlerin değeri düştü. ABD’de Ohio’dan Minnesota’ya kadar pek çok yerde, “Evin ekmeğini getiren erkek” rolü ekonomik olarak sarsıldı. Bu sadece cüzdanı değil, kimliği vurdu. Şimdi artık üretken yapay zeka ile beyaz yaka işler de kayboluyor.
“Teknoloji masum değil,
ama tek fail de değil”
Bu neden bu kadar kültürel öfke üretiyor?
Çünkü erkeklik uzun süre “sağlayıcılık”la kodlandı. Bunu yapamayınca aşağılanmışlık hissi, “suçlu sistem” anlatısına dönüyor: Elitler, küreselciler, göçmenler… Andrew Tate gibi figürler ya da Trump gibi aktörler bu öfkeyi kanalize ediyor.
Eğitimde de tablo değişti, değil mi?
Evet. Eskiden erkeklerin eğitim oranı daha yüksekti; bugün kadınlar birçok ölçütte önde. Bu aslında çok normal çünkü kadınların prefrontal cortex’i daha çabuk gelişiyor. 18–30 yaş erkeklerin kayda değer kısmı hem ideolojik hem duygusal yalnızlık yaşıyor. Yalnızlık, komplo teorilerine ve toksik maskülenliğe açılan bir kapı.
Önceki jenerasyonlar erkeklere ‘söz vermişti’: “Sen çalış, yolun açılır.” Bugün “bu söz tutulmuyor” duygusu güçlü. Pozitif ayrımcılık tartışmaları da var…
Denge bozulunca reaksiyon büyüyor. Aşırılıkların çekim gücü artıyor ve “erkekliğini kaybetmiş erkek” profili doğuyor: Omurga erozyonu, öfke, dışarıdan satın alınan kimlik.
Peki teknoloji erkekler için nasıl handikap?
Hızlı eşleşme ekonomisi kazananı daha çok ödüllendiriyor, kaybedeni dışarı itiyor. Tinder dinamikleri asimetrik; kimseyle eşleşemeyen hatırı sayılır bir erkek kitlesi var. Bu, yalnızlık ve öfkeyi büyütüyor. Ama aynı teknoloji, adaptasyon fırsatı da sunuyor.
Nasıl?
Mikro-öğrenme, AI destekli beceri kazanımı, çevrimiçi portföy ve ağ… Hepsi erişilebilir. Fakat “beceri” kadar kritik olan bir şey de, “insani nitelikler”: Empati, iletişim, yüz yüze sosyal çeviklik. Yapay zeka çağının güçlü erkek tanımı kas ve şov değil; merhamet, dayanıklılık ve sözünün eri olmak.
“Asıl güç, süreklilik ve dayanıklılık” diyebilir miyiz?
Tam olarak. Anadolu kültüründe gördüğümüz omurgalı, adil, koruyucu figür… Parayla ya da gösterişle ölçülemeyen bir güç bu.
İki oğlun var. Evde ekran ve sosyal medya dengesini nasıl kuruyorsun?
Mükemmel değilim; kim “harikayım” diyorsa, muhtemelen kendini kandırıyor. Farkındalık + sınır. 14–16 yaş öncesi, sosyal ağa mesafeyi savunuyorum. Deepfake, mahremiyet ihlali ve kalıcı dijital iz, ciddi risk. Akran zorbalığına ilişkin olarak da “diğer yanağını dönmeyi” değil; gerektiğinde hakkını aramayı öğretmek gerek.
Kuşak farkını nasıl okuyorsun?
Biz analog ile dijital arasında büyüdük; yeni kuşak AI-native. O yüzden “centaur erkek” metaforunu seviyorum: Yarı analog (sokak zeka, yüz yüze iletişim), yarı dijital (AI becerileri, veri okuryazarlığı). Güç: Kas değil; merhamet + adaptasyon.
Uygulamasız tanışmak hâlâ bir beceri mi?
Hem de nasıl. Bir barda yabancıyla konuşabilmek, iş hayatında da sonuç üretir. Xennial jenerasyonundan konuşmuştuk ya: 1978–1982 arası manual + dijital. Toplantıda, müşteride, ortaklıkta aynı kas devrede. Sürekli sağa-sola kaydıran biri bu kası hiç çalıştırmıyor.
Politik radikalleşme neden özellikle erkekleri çekiyor?
İşsiz / genç / yalnız erkekler geçmişte radikal İslamcı örgütlerin de hedefiydi; bugün Batı’da aşırı sağ / sol yapılar aynı zemini kullanıyor. Bu bir “kimlik sağlama” arayışı. Liberal demokrasilerde rekabet sertleştikçe, yalnız kalan için otoriter cazibe artıyor.
“Erkek olmak nerede daha kolay?” sorusuna cevabın?
Hiçbir yerde değil. İnsan olmak kolay değil bu hiper rekabet çağında. Kolektif yapının ve aile bağlarının güçlü olduğu toplumlarda yalnız kalma riski düşük; beklentiler farklı. Bireysel ve gelişmiş ekonomilerde rekabet sert; geride kalan bunu daha keskin hissediyor, kültürel reaksiyonlar büyüyor.
Sence yeni nesile hangi erkek rol model olmalı?
Rol model kişisel hayatta çok önemli. Maalesef okulda, işte, özel hayatta “erkek modeli” olmadan büyüyen nesiller var. İlkokul öğretmenleri daha çok kadın. Babasız büyüyen çocuklar artıyor. İş hayatındaki erkek modelleri de toksik olabiliyor. Erkeklere yol göstericilik yapan yaşça büyük mentor erkek modeli çok önemli. Benim hayatımda çok oldu ve bana çok yol gösterdi.
Sınırsız kaynağın olsa erkekler için ne kurardın?
Kimliksiz, güvenli bir AI rehberlik platformu. Dışlanan erkekleri yeniden eğitime, işe ve sosyal hayata bağlayan; motivasyon, beceri ve mikro-adımları koçlayan bir sistem.
Erkekliğin geleceğini izlerken ilham aldığın bir isim?
Keanu Reeves. Gösterişsiz, sakin, merhametli; ‘güç gösterisi’ değil ‘omurga’.
Günde 30 dk mikro-öğrenme:
AI ile becerini büyüt.
Haftada bir kere yüz yüze tanışma:
Sosyal kası ekrandan çıkar.
Dijital hijyen: Bildirim diyeti;
16 yaş altına sosyal ağ yok.
Gönüllülük: “Faydalıyım” duygusu,
öfkeye panzehir.
Mentor–buddy sistemi:
Güvenli alanda diğer erkeklerle
dertleşmek, ketlenmeyi çözer.
Omurga manifestosu: Söz,
sorumluluk, merhamet — gösteriş
değil, süreklilik.
Zor ama imkansız değil. Eşitsizlik yapısal; fakat mikro düzeyde dönüşüm mümkün: Beceri kazanımı + sosyal kapsama + pozitif örnekler. Toksik dalga yükselebilir; panzehiri empati, omurga ve adaptasyon.
