Artık herkesin bildiği bir gerçek var: Yapay zeka çağında insan ilişkisi ve bakımla ilgili mesleklerin ömrü daha uzun. İyi hissettirmek ve gerçek hayatta problem çözebilmek, uzun vadede teknik kabiliyetlerden çok daha değerli.
Belki de bu nedenle kadınlar için ekonomi ve iş piyasasında yeni bir fırsat var. Hayır, kadınların “doğal olarak” bakım vermeye daha yatkın olduklarından şansları arttı demeyeceğim. Yeni bilgi: Kadınlar “HEAL” (Healthcare, Education, Administration and Literature) yani sağlık, eğitim, yönetim ve edebiyat alanlarında daha fazla çalıştıkları ve “STEM” (Science, Technology, Engineering, Mathematics) yani bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarında da erkeklere yetişmeye başladıkları için yükseliyorlar. Peki nedir bu akronimler ve hayatımıza nasıl girdiler? Başlayalım.
2022 yılında çıkan Richard Reeves’in Of Men and Boys kitabı, 2024 yılında Amerika eski Başkanı Barack Obama’nın her yıl paylaştığı yılın kitapları listesine girdi. Obama, kitabın sunduğu ana argümana katıldığını, erkeklerin Amerika’da ve dünyada kriz yaşadıklarına inandığını dile getirdi.
Erkeklerin Krizi: STEM & HEAL Farkı
Eski başkanın söylediği çok basitti: Kadınlar STEM alanında 1980’lerden beri büyük bir atılım göstermişti. 1980’lerde Amerika’da STEM alanındaki mesleklerin yüzde 13’ünü kadınlar icra ederken bu sayı günümüzde yüzde 27’ye ulaşmıştı. Fakat STEM alanındaki işler yüksek maaş ve prestij getirse de, istihdamın büyük bir kısmı HEAL alanındaki işlerden oluşuyordu.
HEAL, hemşireleri, öğretmenleri, yöneticileri, edebiyatçıları, gazetecileri ve kültür yöneticileri gibi profilleri kapsıyordu. STEM Amerika’daki işlerin yüzde 9’unu oluştururken, HEAL yüzde 23’üne tekabül ediyordu.
Ekonominin büyük bir kısmını kapsamasının yanı sıra ayrıca HEAL’in içeriğindeki mesleklerin daha uzun süreli bir geçerliliği de vardı. Sonuçta hemşireler her daim hayatımızda bulunacaktı. Ve yine öğretmenler öğrenciler için her daim rol model olmaya devam edecekti. Yöneticiler ve yazarlar ise hiçbir yere gitmiyordu.
Reeves’e göre HEAL işler, antroposen çağından humanoid evresine kadar uzun süre ekonominin bel kemiğini oluşturacaktı. 2030’a kadar HEAL işlerin STEM işlerin 3 katı kadar olması öngörülüyordu. Ve erkekler burada yoktu. Üstelik, HEAL işlerdeki erkek temsiliyeti artmadığı gibi düşüyordu da. 1980’lerde erkekler HEAL işlerin yüzde 35’ini icra ederken bugün bu oran yüzde 26’da seyrediyordu.
Nereden Başlamalı?
Bu konuda bir şey yapılması gerekiyordu. Obama ve İsrailli tarihçi, yazar Yuval Harari’ye göre feministler bunu başarmıştı. Feministler son yüzyıl içinde mücadele verdikleri birçok konuda aşama kaydetmişler, meydanları ve meclisleri doldurarak ve toplumsal alanlarda dikkat çekerek, önemli meselelerde farkındalığı artırmış, değişimi tetiklemişlerdi. Kısaca kadın meseleleri artık halının altına süpürülmüyordu.
Peki erkekler neden aynı şeyi yapamıyordu? Bunun sebeplerini Richard Reeves’in Of Men and Boys kitabında aramaya karar verdim. Kitabı, “Dünyanın derdi bitti bir de erkeklere üzülemeyeceğim” diyerek büyük bir önyargı ile okumaya başladım. Sonuçta erkekler hâlâ kadınlardan daha fazla kazanıyor, daha özgürce yaşıyor, daha az toplumsal baskıya maruz kalıyor, daha az suçlanıyor, dışlanıyor ve kesinlikle daha az ayıplanıyorlardı. Bu konudaki öfkemi 3 nefesle geldiği yere geri tıkıp kitabı okumaya devam ettim.
Kitap, yukarıda saydığım hiçbir meseleyi görmezden gelmiyordu. Evet kadınların hâlâ çok fazla mücadele vermesi gerekiyordu, ama en azından bu konuda avantajlı durumdaydılar. Richard Reeves’in kitap boyunca birçok veri ile desteklediği argümana göre, kadınların sahip olduğu destek sistemleri, arkadaş grupları ve aile bağları onlara güç veriyordu.
Postmodern zamanda “yalnız erkekler” daha da yalnızlaşıyor, arkadaşlarından kopuyor ve izolasyon içinde yaşıyordu. Erkeklerin intihar etme oranı dünyanın her yerinde kadınlardan çok daha yüksekti.
Tek Kadın > Tek Erkek
Ekonomik durumu aynı olan kadın ve erkekleri karşılaştırdığımızda, kadınların erkeklere göre daha iyi şartlarda yaşadığını düşünmeye başladığımızı fark ediyorum. Özellikle evlenme baskısını başından savabilen kadınların, kariyerleri ve sahip oldukları kuvvetli destek sistemleriyle erkeklerden çok daha dayanıklı hayatlar yaşadığını savunmak mümkün.
Konuyu çok dağıtmadan, kitaba, çağımıza ve meşhur HEAL meselesine bağlayalım.
Yapay zeka çağında hepimizin her gün bir şeylere adapte olmamız gerekiyor. Ekonomi değişiyor, işler azalıyor, bireysel huzur önem kazanıyor ve herkes bu fırtınada bir şekilde yönünü bulabilmek için elinden geleni yapmaya çalışıyor.
Bu çağda adaptasyon kuvveti, dayanıklılık ve kendine bakabilme yetisi, öne çıkan özellikler arasında. Ne yazık ki erkek çocuklarının yetiştirilme sürecinde bu özelliklere yeterince önem verilmiyor. Ayrıca erkeklerin bu alanlarda kendilerine örnek alabilecekleri rol modellerinin de kısıtlı olduğunu hatırlatalım. Bu nedenle erkekler stabilite, süreklilik ve güvenlik arayarak büyüyor. Bu kavramları günümüzde bulmak zaten hak getire! Bir de üstüne, kadınların bağımsızlıklarını ilan etmeleriyle erkeklerin sırtlandığı “eş bulma” zorluğu geliyor.
Sizi bilmem ama ben günümüzde “Bana evlenecek birini bul” diyen erkek sayısının, kadın sayısından çok daha fazla olduğunu gözlemliyorum. Eskiden kadınlar için evli olmak “en büyük şans”ken şimdi erkeklerin benzer şekilde hissettiğini fark ediyorum.
Ne Yapmak Lazım?
Çözümü üç başlık altında toplamak mümkün: Erkek çocukların iyi rol modellerle büyümesini sağlamak, erkeklerin dayanışma toplulukları içine girmelerini desteklemek ve daha fazla HEAL işlerde sorumluluk almalarının önünü açmak.
Sonuncusu ile başlayalım. Evet, STEM alanındaki mesleklerin HEAL alanındakilerden daha yüksek maaş sunduğu doğru. Ama HEAL’de de iş güvenliğinin çok daha yüksek olduğu yadsınamaz bir gerçek. Ekonominin kötü gittiği dönemlerde bile öğretmenlere ve hemşirelere her zaman ihtiyaç duymaya devam edeceğiz. Şu anda kız lise öğrencilerinin yüzde 20’sinin 30 yaşına kadar sağlık sektöründe çalışması beklenirken, bu rakam erkek öğrenciler için yüzde 4’te kalıyor. Daha fazla erkek öğretmen ve hemşirenin yetişmesi için teşvik programlarının artırılması şart. Bu iki meslek de devletin büyük işveren olduğu kollar. Dolayısıyla burada devlete büyük sorumluluk düşüyor.
Erkek hemşire ve öğretmenlerin gelecek nesilleri eğitmeleri ve motivasyonlarını sağlamaları için görevlendirilmesi gerekiyor. Beceri geliştirme deneyimlerinin de gösterdiği gibi "mentor & mentee"nin sosyal kimlikleri benzer olduğunda süreç daha verimli akıyor.
İkinci olarak, erkeklerin dayanışma gruplarına girmeleri ve sosyal ilişkilere yatırım yapmaları için motive edilmesi gerekiyor. Yıllar geçtikçe çoğu insan yalnızlaşıyor ve arkadaşsız kalıyor. Ama 40’lı yaşlarda erkekler kadınlardan daha fazla yalnızlaşıyorlar. Bunun ana nedenlerinden biri, erkekler için bazı konuları konuşmanın “tabu” olması. The Hero’s Journey gibi hareketler, dünyayı gezerek genç erkekler için bir destek noktası oluşturmaya çalışıyor. Jennifer Aniston’un erkek arkadaşı Jim Curtis ve meşhur doktor Mark Hyman gibi gurular “erkek sağlığı” etrafında toplanan çemberler oluşturmaya başladı bile.
Son olarak, erkek çocukların daha iyi rol modellere öykünerek büyümesi gerekiyor. Obama bu kitabın savunuculuğunu yaparken, babaların çocuklar büyürken yanlarında olmamalarını eleştiriyor. Evrimsel olarak baktığımızda bir bebeğin kendi kendini besleyebilecek kadar büyüyebilmesi için toplam 13 milyon kalori alması gerekiyor. Doğal olarak bu, doğum yapan bir kadının tek başına karşılayabileceği bir rakam değil. Dolayısıyla evrimsel olarak babaların rolü, bu 13 milyon kaloriyi bulabilmesi. Antropolojik olarak babanın rolü budur. Tahmin edeceğiniz gibi günümüzde bu 13 milyon kalori, plastik kapların içinde kapımıza kadar geliyor. Dolayısıyla babaların “eve ekmek getirme”nin ötesinde bir rol üstlenmesi gerekiyor. Peki babalar hangi becerileri çocuklarına aktarabilir? Onlara hangi konuda rol model olabilir? Bu sorular günümüzde çok fazla önem kazanıyor.
Türkiye Gerçeği
Tüm bu analizlerin ülkemizdeki manzara ile tam örtüşemediğinin farkındayım elbette. Türkiye'de hâlâ ailesini doyurmakla sorumlu milyonlarca baba var. Ama eşitlikçi hayatlar yaşayan, erkek ve kadın rollerinin dengeli bir şekilde dağıldığı ailelerde, erkeklerin kadınlara çok daha fazla ihtiyacı olduğu fikrine de okuyucularımız katılacaktır.
Sizi bilmem ama ben günümüzde “Bana evlenecek birini bul” diyen erkek sayısının, kadın sayısından çok daha fazla olduğunu gözlemliyorum. Eskiden kadınlar için evli olmak “en büyük şans”ken şimdi erkeklerin benzer şekilde hissettiğini fark ediyorum.
1980-2012 yılları arasında yüksek seviyede sosyal iletişim becerisi gerektiren işler Amerikan piyasasında yüzde 12 arttı. Aynı zamanda, sayısal ağırlıklı işler ise yüzde 3.3 azaldı.
Daha önce belirttiğim gibi, 2030’a kadar HEAL meslekleri STEM mesleklerinin 3 katı olacak. Dolayısıyla erkeklerin bu alandaki mevcudiyetini artırmamız gerekiyor. Bu konuyu mercek altına almışken, erkeklerin nasıl büyütüldüklerini ve birbirleriyle nasıl iletişim kurduklarını da göz önünde bulundurmak gerekiyor.
Tüm bu fırtınanın içinde en önemli şey insanın kendine ve sevdiklerine iyi bakabilmesi. Kızlarımız bunu küçük yaşlardan itibaren öğrenirken, erkeklerin öz bakım ile ilişkisi neden bu kadar geç başlıyor?
Erkekler doğru destek sistemleri ve programlarla kendilerine ve çevrelerine özen göstermeyi öğrenirken, yalnızlığın en büyük panzehirinin sosyal destek sistemlerine yatırım yapmak olduğunun da farkına varabilirler. Bu doğrultuda erkeklerin yapay zeka çağını yakalamamaları için hiçbir sebep yok. Ve erkekler kesinlikle HEAL edebilir!
