Bu değişimi en çok dünyanın en prestijli otel markalarına bakınca fark ediyorum. Bir zamanlar lüks oteller odalarının büyüklüğünden, restoranlarından ya da gösterişli lobilerinden söz ederdi. Bugün ise bambaşka bir dil kullanıyorlar. Dünyaca ünlü otel markalarının iletişimine baktığımızda aynı kelimeler tekrar ediyor: “Privacy”, “sanctuary”, “silence”, “seclusion” (inziva)… Aslında sattıkları şey bir oda değil. Bir süreliğine ortadan kaybolabilme hissi. Birçok wellness ve meditasyon programlarının “günde 2 kez tatil yapın” gibi sloganları da bu düşünceyi tetikliyor aslında.
Bu çok ilginç bir dönüşüm. Artık çoğumuz tatil derken farklı bir ülkeye gitmekten öte geride bıraktığımız yoğun hayatın bize ulaşamadığı birkaç gün satın alıyoruz. Toplantıların planlanmadığı, e-posta’ların beklenmediği, telefonun çalmadığı, zamanın biraz yavaşladığı günler… Tatil dönüşü denize girdim demekten çok kafamı dinledim dememiz boşuna değil.
O halde asıl soru şu: Ulaşılamaz olmayı neden yalnızca tatilde hak görüyoruz?
Pazar günleri aranmak istemiyoruz. Akşam yemeğinde telefonun çalmasına sinirleniyoruz. Bildirimleri kapatınca rahatlıyoruz. Demek ki aslında neye ihtiyacımız olduğunu biliyoruz. Buna rağmen her pazartesi sabahı aynı döngünün içine gönüllü olarak yeniden dahil ediliyoruz. Belki de sorun teknoloji değil. Sorun ulaşılabilir olmayı profesyonelliğin ön koşulu sanmamız.
İş dünyasında uzun zamandır görünmeyen bir yarışın içindeyiz. Mesajlara en hızlı cevap veren, en ilgili kişi sayılıyor. Gece gelen e-postaya sabah cevap vermek bile gecikme gibi algılanabiliyor. Sürekli çevrimiçi olmak çalışkanlıkla, ulaşılabilir olmak ve güvenilirlikle karıştırılıyor. Oysa yaratıcı üretim böyle işlemiyor.
İyi bir senaryo, iyi bir tasarım, iyi bir şirket stratejisi ya da doğru bir karar çoğu zaman kimsenin sizi bölmediği saatlerde ortaya çıkıyor. Düşünmek, kesintisiz zamana ihtiyaç duyuyor. Aslında yıllardır verimlilik üzerine konuşuyoruz ama nedense verimliliğin en temel koşulunu, yani dikkatin korunmasını neredeyse hiç konuşmuyoruz.
Teknoloji ve yapay zeka bize zaman kazandıracaktı. Gerçekten de kazandırdı. Birkaç dakikada yaptığımız işler eskiden saatler sürüyordu. Fakat kazandığımız zamanın önemli bir bölümünü, yine teknolojinin yarattığı kesintilerle kaybetmeye başladık. Gün içinde onlarca kez bölünüyoruz. Her bölünme küçük görünüyor ama zihnin ritmini yeniden kurmasının da bir maliyeti var. Gün sonunda çalışmaktan değil, sürekli yeniden başlamak için gayret göstermek zorunda olmaktan yoruluyoruz.
Bu yüzden son yıllarda sessizlik benim için bambaşka bir anlam kazandı. Sessizlikten kastettiğim sesin olmaması değil. Telefonu sessize almak da değil. Sessizlik, dünyanın size ulaşmayı bir süreliğine bırakması. Daha doğrusu, sizin dünyaya her an cevap vermek zorunda hissetmemeniz.
Telefon sessizde kalsa da zihniniz hala açık bir sekmeyle çalışıyor olabilir. Yarım kalan bir e-posta, cevap bekleyen bir mesaj ya da sürekli kontrol edilen bir ekran, sessizliği teknik bir ayara indirger. Oysa sessize alınan lüks, bir ayar değil, bir yaşam tasarımı.
Belki de bu yüzden geleceğin lüksü daha büyük evleri ya da daha hızlı otomobilleri işaret etmeyecek. Geleceğin lüksü takviminde boşluk bırakabilmeyi başaran insanlarla ilgili olacak. Sabahını arzularına göre planlayabilen, bir toplantıyı reddedebilen, telefonu birkaç saat masada bırakabilen ve “şimdi değil” diyebilen insanlardan söz ediyoruz. Çünkü bunların hiçbiri uygulama indirerek kazanılmıyor. Bunlar ancak hayatı en baştan farklı kurmayı göze aldığınızda mümkün oluyor.
Sessize alınan lüks inşa etmek, şehirden kaçmak ya da telefonu tamamen kapatmak anlamına gelmiyor. Belki de mesele, hayatın içinde küçük ve ulaşılamaz adalar yaratabilmek.
Takvimde kimsenin dokunamayacağı birkaç saat bırakmak, her daveti kabul etmemek, her bildirime anında cevap vermemek, neden arandığınızı bilmediğiniz telefonu açmamak, sizi sıkça arayan sevdiğiniz insanlara sadece mesajla cevap vermek, bazen hiçbir şey kaçırmamayı değil, bazı şeyleri bilinçli olarak kaçırmayı göze almak…
Yıllardır başarıyı hep daha fazlasına ulaşabilmek üzerinden tanımladık. Oysa önümüzde yeni bir fırsat var: Hayatımızı her an ulaşılabilir olmak yerine gerektiğinde ulaşılamaz kalabilecek şekilde tasarlamak. Çünkü gerçek lüks başkalarının size ne kadar kolay ulaşabildiğiyle değil, kendi zamanınıza ne kadar sahip çıkabildiğinizle ölçülüyor.
Sessize alınan lüks de tam olarak burada başlıyor. Satın alınan bir ayrıcalık olarak değil, her gün yeniden verilen küçük kararların toplamı olarak algılanmalı. Sendromsuz pazartesilere...
Bunun bir riski de var elbette. Ulaşılabilir olmaktan vazgeçmek, özellikle girişimcilik dünyasında cesaret istiyor. İlk yıllarda her telefonu açmanız, her toplantıya gitmeniz, her fırsatı kovalamanız gerektiği söylenir. Bir noktadan sonra ise aynı refleks şirketi büyüten değil, sizi tüketen şeye dönüşebiliyor. Sürekli ulaşılabilir olmanın bedeli yalnızca zamanın yitip gitmesi değil, düşünme kapasitesinin de azalması.
Dolayısıyla belki de girişimcilikte başarıyı yeniden tanımlamanın zamanı geldi.
Şirket kurarken yalnızca gelir modelini değil, hayat modelini de tasarlıyoruz. Çoğu girişimci finansal özgürlük için yola çıkıyor ama sonunda kendi kurduğu işin en ulaşılabilir çalışanına dönüşüyor. Takvimi dolu, telefonu sürekli açık, zihni hiç kapanmayan biri haline geliyor. Oysa kendi işini kurmanın en büyük ayrıcalığı belki de tam tersi; hayatını, gerçekten önemli olana yer açacak şekilde yeniden tasarlayabilmek.
Bu, daha az çalışmak anlamına gelmiyor. Daha bilinçli çalışmak hatta planlı oynamak anlamına bile geliyor. Trevanian mahlaslı Amerikalı yazar Rodney William Whitaker’in Şibumi romanında, Go oyunu sırasında derin bir meditatif duruma geçerek kendini dinlendiren ana karakter Nicholai Hel’i hatırlayalım. Hel, özellikle Otake-san ile yaptığı maçlarda zihinsel bir boşluk ve “şibumi” dengesini deneyimlediği sahnede, tüm varlığıyla bütünleşmiş hissettiği bir huzur anına ulaşır. Kendilerine zaman ayırma disiplini oluşturup oyun oynarken dinlenenlerin de günümüzde yaşadığı his belki de buna benzerdir.
Bugün birçok yaratıcı insanın, akademisyenin, yönetmenin, tasarımcının ya da girişimcinin ortak özelliği daha uzun çalışmaları değil, dikkatlerini koruyabilmeleri. Ürettikleri şeyin değeri, cevap verdikleri mesaj sayısıyla ölçülmüyor. Kendilerine ait kalabilen zamanın niteliğiyle ölçülüyor.
Belki de “sessize alınan lüks” tam olarak burada başlıyor; tatilde ya da bir pazar günü de değil. Sıradan bir salı sabahında…
Kimse sizden bir şey istemediği için değil, siz hayatınızı buna göre tasarladığınız için. Çünkü yeni lüks yılda iki hafta ulaşılamaz olabilmek değil, bütün bir hayatı, gerektiğinde sessize alınabilecek kadar dengeli kurabilmek.
Lüks artık daha fazlasına ulaşmakla ilgili değil. Lüks herkese ulaşabilmek de değil, sadece gerektiğinde ulaşılamaz kalabilmektir.
